तुम्हाला ITR भरणे सक्तीचे (Mandatory) आहे का? FY 2025-26

1. मूळ नियम: 'बेसिक एक्झम्प्शन लिमिट' (Basic Exemption Limit)

सर्वात सोपा नियम उत्पन्नावर आधारित आहे. जर तुमचे सर्व कपातीपूर्वीचे (Gross Total Income - उदा. 80C कपातीपूर्वी) सकल उत्पन्न सरकारच्या 'बेसिक एक्झम्प्शन लिमिट'पेक्षा जास्त असेल, तर तुम्हाला ITR भरावाच लागेल.

• नवीन कर व्यवस्था (New Regime - जे आता डीफॉल्ट आहे): मर्यादा ₹3.0 लाख आहे. (लक्षात घ्या: जरी ₹7 लाखांपर्यंत 87A रिबेटमुळे कर लागत नसला तरी, तुमचे उत्पन्न ₹3 लाखांपेक्षा जास्त असल्यास ITR भरणे सक्तीचे आहे.)
• जुनी कर व्यवस्था (Old Regime): मर्यादा ₹2.5 लाख (सामान्य व्यक्तींसाठी), ₹3 लाख (ज्येष्ठ लोकांसाठी - ६०-७९ वर्षे) आणि ₹5 लाख (अति-ज्येष्ठ लोकांसाठी - ८० वर्षे).

2. उत्पन्नाची अट लागू नसलेले 'सक्तीचे' नियम (Mandatory Filing Conditions)

जरी तुमचे उत्पन्न शून्यासारखे (Zero) असले तरीही, जर तुम्ही मागील आर्थिक वर्षात (FY) खालीलपैकी कोणतीही एक गोष्ट केली असेल तर ITR भरणे कायदेशीररित्या बंधनकारक आहे:

A. खर्च आणि ठेवींचे इंडिकेटर (Expenditure & Deposits)

1. परदेशातील प्रवास (Foreign Travel): तुम्ही स्वतःच्या किंवा दुसऱ्या कोणाच्या परदेशवारीवर ₹2 लाख किंवा अधिक खर्च केले असतील.
2. वीज बिल (Electricity Bill): वर्षभराचे एकूण वीज बिल ₹1 लाख किंवा त्याहून अधिक भरले असेल.
3. बँकेतील रोख ठेवी (Cash Deposits): एक किंवा अधिक चालू खात्यांमध्ये (Current accounts) ₹1 कोटी किंवा त्याहून अधिक रक्कम जमा केली असेल, किंवा बचत खात्यांमध्ये (Savings accounts) ₹50 लाख किंवा अधिक जमा केले असतील.

B. व्यवसायाचे इंडिकेटर (Business & Professional Turnover)

4. व्यवसायाची उलाढाल (Business Turnover): जर तुमच्या व्यवसायाची एकूण विक्री किंवा प्राप्ती ₹60 लाख पेक्षा जास्त असेल (फक्त नफा नाही, तर उलाढाल).
5. व्यावसायिक फी (Professional Receipts): जर तुमची व्यावसायिक कमाई (उदा. डॉक्टर, फ्रीलान्सर) ₹10 लाख च्या पुढे गेली असेल.

C. टॅक्स डिडक्शन (TDS / TCS) इंडिकेटर

6. TDS/TCS मर्यादा: जर वर्षातील तुमचा कापलेला TDS किंवा TCS ₹25,000 किंवा त्याहून अधिक असेल (ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ही मर्यादा ₹50,000 आहे).

3. परदेशी मालमत्ता आणि ITR चे नियम (The Foreign Asset Trap)

हा एक अत्यंत गंभीर नियम आहे: जर तुम्ही भारताचे रहिवासी (Resident and Ordinarily Resident) असाल आणि तुमच्याकडे परदेशात कोणतीही मालमत्ता (Foreign Asset) असेल किंवा परदेशातील बँक खात्यांवर सही गर्ने अधिकार (Signing authority) असेल, तर तुम्हाला ITR (विशेषतः Schedule FA सोबत) भरणे १००% सक्तीचे आहे, मग तुमचे भारतातील उत्पन्न 'शून्य' असले तरीही. या मालमत्तेमध्ये विदेशी शेअर्स (जसे की US Stocks, ESOPs) किंवा क्रिप्टो (Crypto-assets) यांचा समावेश होतो. हे लपवल्यास काळ्या पैशाचा (Black Money Act) कायदा लागू होऊ शकतो!

4. तुम्ही स्वेच्छेने (Voluntarily) ITR का भरावा? (फायदे)

जरी तुम्ही कायद्याने वरीलपैकी कोणत्याही अटीत बसत नसाल तरीही, एक 'निल (Nil) ITR' भरणे खूप फायदेशीर ठरू शकते:

• कर्ज आणि व्हिसाची सोय: बँका कर्ज देताना आणि दूतावास (Embassies) व्हिसा देण्यापूर्वी 2-3 वर्षांचे 'ITR Acknowledgment' मागतात.
• TDS रिफंड मिळवणे: जर बँकेने तुमच्या FD वरील किंवा पगारावर उगाच TDS कापला असेल, तर तो परत (Refund) मिळवण्यासाठी ITR भरणे हा एकमेव उपाय आहे.
• नुकसान कॅरी फॉरवर्ड (Carry Forward of Losses): स्टॉकमधील तोटा (Stock market loss) पुढील वर्षांच्या नफ्यातून वजा करण्यासाठी, तोटा वेळेवर ITR मध्ये नोंदवणं आवश्यक आहे.