आयकर भरणे सक्तीचे आहे का? (ITR Filing Eligibility)
भारतात इन्कम टॅक्स रिटर्न (ITR) भरणे कायदेशीररित्या सक्तीचे आहे की नाही हे वय, एकूण उत्पन्न आणि उच्च-मूल्याच्या व्यवहारांवर (high-value transactions) ठरते. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ पासून, नवीन कर प्रणाली (New Tax Regime) ही ₹४ लाख मूलभूत सवलत मर्यादेसह डीफॉल्ट मानली जाईल. हे टूल कलम 139(1) वर आधारित कायदेशीर तरतुदींची तपासणी करते.
कलम 139(1) अंतर्गत ITR फायलिंग नियम समजून घेणे
भारतातील प्राप्तिकर कायद्यांतर्गत खालीलपैकी कोणत्याही अटींची पूर्तता झाल्यास आयकर रिटर्न भरणे अनिवार्य आहे:
1. मुलभूत कर सवलत मर्यादा (Basic Exemption Limit)
जर तुमचे एकूण उत्पन्न मुलभूत कर सवलत मर्यादेपेक्षा जास्त असेल, तर तुम्हाला ITR भरावा लागेल. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ पासून सुरु होणाऱ्या नवीन कर प्रणालीत (New Tax Regime) सर्व व्यक्तींसाठी ₹४,००,००० ची मर्यादा आहे. जुन्या कर प्रणालीत वयपरत्वे मर्यादा खालीलप्रमाणे आहेत:
- ६० वर्षाखालील व्यक्ती / HUF: ₹२,५०,०००
- ज्येष्ठ नागरिक (६० ते ७९ वर्षे): ₹३,००,०००
- अति ज्येष्ठ नागरिक (८०+ वर्षे): ₹५,००,०००
2. सक्तीचे ITR भरणे (कलम 139(1) सातवा प्रोव्हिसो)
जरी तुमचे उत्पन्न करमुक्त मर्यादेच्या आत असेल, तरीही खालीलपैकी एक किंवा अधिक अटी पूर्ण केल्यास ITR दाखल करणे वैधानिकरीत्या सक्तीचे राहते:
- वीज बिलासाठी वर्षभरात एकूण ₹१,००,००० पेक्षा जास्त भरले असल्यास.
- परदेश प्रवासावर ₹२,००,००० पेक्षा जास्त खर्च केल्यास.
- चालू बँक खात्यांमध्ये ₹१ कोटी पेक्षा जास्त रक्कम जमा केल्यास.
- बचत बँक खात्यांमध्ये ₹५० लाखांपेक्षा जास्त रक्कम जमा केल्यास.
- व्यवसायाची आर्थिक उलाढाल ₹६० लाखांच्या वर असल्यास.
- TDS किंवा TCS ₹२५,००० (ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ₹५०,०००) पेक्षा जास्त असल्यास.
3. इतर अटी (उदा. NRI)
- भारताबाहेर कोणतीही मालमत्ता स्थित असल्यास (निवासींसाठी).
Frequently Asked Questions
जर माझे उत्पन्न ५ लाख रुपये असेल आणि मी नवीन प्रणालीमध्ये (New Regime) असलो, तर ITR भरणे सक्तीचे आहे का?
होय. कलम 87A च्या सूटमुळे तुमचा देय कर (Tax Liability) शून्य होऊ शकतो, परंतु तुमचे एकूण उत्पन्न ₹४ लाखांच्या मूलभूत सवलतीच्या मर्यादेपेक्षा (FY 25-26 मध्ये) जास्त असल्याने कर विवरणपत्र (ITR) भरणे अनिवार्य आहे.
जर भारतातील उत्पन्न शून्य असेल, तर NRI ला ITR दाखल करावा लागेल का?
सामान्यतः नाही. जोपर्यंत त्यांच्याकडे उच्च मूल्याचे साठा किंवा परदेशी मालमत्ता आणि 'निवासी' स्थिती नाही, तोपर्यंत त्यांना ITR भरणे आवश्यक नाही. तथापि, कोणताही TDS कापल्यास किंवा त्यांनी उच्च-मूल्य व्यवहार ट्रिगर ओलांडल्यास त्यांना दाखल करावे लागेल.
अनिवार्य असताना न भरल्यास काय दंड आहे?
कलम 234F अंतर्गत, उशीरा ITR भरल्यास ₹५,००० पर्यंतचा दंड आकारला जाऊ शकतो. याशिवाय, तुम्ही कोणत्याही नुकसानीला (losses) पुढे घेऊन जाण्याचे लाभ गमावू शकता.
Recommended Eligibility Tools
कायदेशीर सूचना (Disclaimer): हे टूल फाईनान्स ऍक्ट (Finance Act) २०२५ आणि कलम 139(1) अंतर्गत निर्धारित केलेल्या नियमांवर आधारित केवळ माहिती आणि शैक्षणिक हेतूंसाठी आहे. हा व्यावसायिक कर सल्ला नाही. नेहमीच योग्य चार्टर्ड अकाउंटंटचा (CA) सल्ला घ्या.