दिव्यांगता लाभ तपासक — RPWD कायदा 2016 आणि UDID
40% आणि 80% च्या मर्यादा
RPWD कायदा 2016 दोन प्रमुख मर्यादा निर्धारित करतो:
- 40% आणि त्यावर: "दिव्यांग व्यक्ती" म्हणून मान्यता — Section 80U/80DD वजावट, रेल्वे सवलत, आणि नोकरी आरक्षणासह बहुतेक केंद्रीय लाभ मिळतात.
- 80% आणि त्यावर (गंभीर दिव्यांगत्व): वाढीव लाभ — जास्त कर वजावट (₹1,25,000 विरुद्ध ₹75,000), सामाजिक संरक्षण योजनांमध्ये प्राधान्य.
Section 80U विरुद्ध Section 80DD
- Section 80U: दिव्यांग व्यक्ती स्वतः दावा करतो. निश्चित वजावट — ₹75,000 (40%+) किंवा ₹1,25,000 (80%+). प्रत्यक्ष खर्च आवश्यक नाही.
- Section 80DD: दिव्यांग अवलंबितावर खर्च करणारी व्यक्ती (पती/पत्नी, मुले, पालक, भाऊ-बहीण) दावा करते. समान मर्यादा लागू.
UDID कार्ड कसे मिळवायचे
Unique Disability Identity (UDID) कार्ड जुन्या दिव्यांगता प्रमाणपत्रांची जागा घेते. swavlambancard.gov.in वर विनामूल्य अर्ज करा. प्रक्रिया: Aadhaar सह ऑनलाइन नोंदणी → जिल्हा रुग्णालयात मूल्यांकन → सत्यापनानंतर UDID कार्ड जारी.
RPWD कायदा 2016 अंतर्गत 21 मान्यताप्राप्त दिव्यांगता
RPWD कायदा 2016 ने 1995 कायद्याच्या 7 दिव्यांगतांची यादी वाढवून 21 केली: अंधत्व, कमी दृष्टी, कुष्ठरोग (बरा झालेला), श्रवण दोष, लोकोमोटर दिव्यांगता, बौद्धिक दिव्यांगता, मानसिक आजार, ऑटिझम स्पेक्ट्रम डिसऑर्डर, सेरेब्रल पाल्सी, मस्कुलर डिस्ट्रोफी, जुनाट न्यूरोलॉजिकल स्थिती, विशिष्ट शिकण्याच्या अक्षमता, मल्टीपल स्क्लेरोसिस, वाक् आणि भाषा दिव्यांगता, थॅलेसेमिया, हिमोफिलिया, सिकल सेल रोग, बहु दिव्यांगता, बहिरे-अंधत्व, ॲसिड हल्ला पीडित, आणि पार्किन्सन रोग.
सतत विचारले जाणारे प्रश्न
मी एकाच वर्षात Section 80U (स्वतःसाठी) आणि Section 80DD (दिव्यांग मुलासाठी) दोन्ही दावा करू शकतो/शकते का?
होय. जर तुम्ही स्वतः दिव्यांग आहात (Section 80U साठी पात्र) आणि दिव्यांग अवलंबित मूल असेल, तर एकाच वर्षात दोन्ही वजावटी दावा करता येतात. 40%+ वर एकूण वजावट ₹1,50,000 (₹75,000 × 2) असेल, किंवा दोन्ही 80%+ गंभीर असल्यास ₹2,50,000 पर्यंत.
माझ्या राज्याच्या दिव्यांगता प्रमाणपत्रात 45% आहे. UDID मध्ये वेगळा टक्केवारी असू शकतो का?
UDID केंद्र सरकारच्या प्रणाली अंतर्गत नामनिर्देशित वैद्यकीय अधिकाऱ्याद्वारे मूल्यांकनानंतर जारी केले जाते. तुमच्या UDID मधील टक्केवारी जुन्या राज्य प्रमाणपत्रापेक्षा वेगळी असू शकते. केंद्रीय लाभांसाठी UDID टक्केवारी लागू होते. मूल्यांकनाशी असहमत असल्यास जिल्हा मुख्य वैद्यकीय अधिकाऱ्याकडे अपील करता येते.
दिव्यांग व्यक्तींसोबत प्रवास करणाऱ्या सहाय्यकांना रेल्वे सवलत मिळते का?
होय. गंभीर किंवा बहु दिव्यांगत्व (80%+) असलेल्या व्यक्तींसोबत त्याच ट्रेनमध्ये प्रवास करणाऱ्या सहाय्यकाला तीच सवलत (2nd Class/Sleeper मध्ये 75%) मिळते. सहाय्यकाची सवलत केवळ दिव्यांग व्यक्तींसोबत प्रवास करतानाच उपलब्ध आहे.
खाजगी कंपन्यांमध्ये दिव्यांग व्यक्तींसाठी नोकरी आरक्षण काय आहे?
RPWD कायदा 2016 अंतर्गत, 4% आरक्षण केंद्र सरकारच्या आस्थापना आणि केंद्रीय सार्वजनिक उपक्रमांना लागू आहे. खाजगी कंपन्यांसाठी कायदेशीर आरक्षण अनिवार्य नाही — परंतु त्यांना "वाजवी निवास" देण्यास प्रोत्साहन दिले जाते. 20 हून अधिक कर्मचारी असलेल्या आस्थापनांमध्ये भेदभाव बंदी आणि प्रवेशयोग्य कार्यस्थळ आवश्यक आहे.
शिफारस केलेली पात्रता साधने
केवल माहितीसाठी: हे तपासक दिव्यांग व्यक्तींचे हक्क कायदा, 2016 आणि आयकर कायदा, 1961 च्या कलम 80U आणि 80DD वर आधारित आहे. राज्य-स्तरीय लाभ मोठ्या प्रमाणात वेगळे असतात. हे कायदेशीर किंवा आर्थिक सल्ला नाही. UDID साठी: swavlambancard.gov.in. तक्रारींसाठी: disabilityaffairs.gov.in.